Danh ngôn Khắc kỷ về lưỡng phân kiểm soát

Nếu bạn làm điều đang ở trước mặt, theo lý trí với sự nghiêm túc, mạnh mẽ và bình thản – giữ cho con người bên trong mình trong sạch như thể phải trả lại nó ngay bây giờ – không trông đợi gì, không sợ hãi gì, nói mỗi lời với niềm xác tín: bạn sẽ sống tốt.

Hãy nghĩ đến người nói: “Tôi sẽ mua sắm, xây cất, cho vay, thu nợ, giành lấy danh vọng, rồi về già sẽ an hưởng nhàn nhã.” Mọi điều như thế đều bấp bênh, ngay cả với người may mắn. Không ai trong chúng ta nắm được quyền gì trên những ngày phía trước.

Trong những hoàn cảnh như thế, con người nên chuẩn bị sẵn điều gì? Điều này: cái gì là của tôi và cái gì không phải, cái gì được phép và cái gì không. Tôi phải chết. Vậy tôi phải vừa chết vừa than khóc sao? Tôi phải bị xiềng xích. Tôi cũng phải than khóc vì điều đó sao?

Người như thế giống như một thầy tế của các vị thần: không bị khoái lạc làm vấy bẩn, không bị đau đớn làm tổn hại, không bị lăng nhục chạm tới, một chiến binh trong cuộc chiến cao quý nhất, thấm đẫm công lý, đón nhận bằng cả tâm hồn mọi điều được định làm phần của mình.

Những nỗi khổ của bạn, chừng nào bạn còn mang theo nguyên nhân của chúng, sẽ còn bào mòn bạn trên khắp đất liền và biển cả. Chạy trốn thì có ích gì? Điều bạn đang chạy trốn nằm ngay trong bạn.

Có ai ngăn tôi ra đi với nụ cười, với niềm vui, với lòng mãn nguyện không? Bạn sẽ xiềng xích tôi ư? Tôi, bị xiềng xích sao? Bạn có thể xiềng chân tôi, nhưng ngay cả Zeus cũng không thể khuất phục ý chí của tôi.

Đừng bao giờ coi là có lợi bất cứ điều gì buộc bạn phải thất hứa, đánh mất lòng tự trọng, căm ghét, nghi ngờ, nguyền rủa hay đóng vai đạo đức giả. Người đặt trí tuệ và vị thần bên trong mình lên trên hết thì chẳng cần cô độc, cũng chẳng cần đám đông.

Có ai thực sự bắt tay vào làm mà thấy những việc này phụ lòng mình? Có khi nào chúng không trở nên dễ dàng hơn khi bắt tay vào làm? Không phải vì khó khăn mà ta thiếu tự tin; chính vì thiếu tự tin mà khó khăn nảy sinh.

Bạo chúa sẽ xiềng – cái gì? Đôi chân. Hắn sẽ chém – cái gì? Cái cổ. Điều gì hắn không bao giờ xiềng được hay tước đi được? Ý chí. Vì thế người xưa đã dạy: Hãy biết chính mình. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ, rồi tiến dần tới những việc lớn hơn.

Lý trí dẫn dắt không đòi hỏi chất liệu cố định. Nó biến chính điều cản trở thành chất liệu cho mình, như lửa bén vào những gì rơi xuống. Điều có thể dập tắt một ngọn lửa nhỏ lại nuôi ngọn lửa mạnh và khiến nó bốc cao hơn.

Hãy rũ bỏ vàng bạc và mọi thứ đè nặng lên những ngôi nhà đầy đủ tiện nghi của chúng ta. Tự do không thể có được mà chẳng phải trả giá; nếu bạn coi trọng tự do, thì mọi thứ khác phải bị coi nhẹ.

Chính quan niệm của bạn làm bạn bất an. Khi bạo chúa dọa xiềng chân bạn, người coi trọng đôi chân sẽ van xin thương xót. Còn người coi trọng ý chí của mình thì nói: nếu ngài thấy hợp ý, cứ xiềng đi.

Trong những nguyên tắc luôn sẵn trong tầm tay, hãy giữ điều này trước hết: những điều bên ngoài không chạm tới tâm hồn. Chúng vẫn đứng yên bất động. Mọi xáo trộn bạn cảm thấy chỉ đến từ quan niệm hình thành bên trong bạn.

Tâm hồn chúng ta phải tự uốn mình theo quy luật này – noi theo nó, vâng theo nó. Dù điều gì ập đến với bạn, hãy coi đó là điều tất yếu phải đến. Hãy bớt cho mình cái thôi thúc muốn nổi giận với Tự nhiên.

Hãy giữ những gì là của riêng bạn. Đừng đòi những gì thuộc về người khác. Hãy dùng những gì bạn được trao. Khi một thứ bị lấy đi, hãy sẵn lòng buông nó ra và biết ơn quãng thời gian bạn đã có nó.

Điều xấu với bạn không nằm trong người khác, cũng không nằm trong bất kỳ thay đổi nào của thân xác bạn. Nó nằm ở phần trong bạn hình thành quan niệm về điều xấu. Hãy để phần ấy thôi hình thành quan niệm, và mọi sự sẽ ổn.

Dù các vị thần đã cắt cử vị thần hộ mệnh riêng cho mỗi chúng ta, hay ta bị bỏ mặc cho Fortuna định đoạt, thì không lời nguyền nào giáng xuống một người nặng nề hơn việc mong cho người ấy trở thành kẻ thù của chính mình.

Người không biết mình là ai, điều gì đúng hay sai, điều gì tốt hay xấu, thì không thể ham muốn hay hành động đúng đắn. Người ấy bước đi như kẻ câm và mù, tưởng mình là ai đó.

Hãy như mỏm đá nơi sóng không ngừng vỗ vào – nó đứng vững và chế ngự dòng nước. Tôi bất hạnh vì chuyện này đã xảy ra ư? Không phải vậy – đúng hơn là hạnh phúc, vì tôi vẫn không đau khổ, chẳng bị hiện tại đè bẹp, cũng chẳng bị tương lai đè bẹp.

Có một câu nói của triết gia Posidonius của chúng ta – đừng bao giờ coi mình an toàn chỉ vì tình cờ đang cầm vũ khí của Fortuna; hãy chiến đấu bằng vũ khí của chính mình.

Hãy rèn luyện mỗi ngày. Mỗi sáng, hãy xem xét từng người, từng việc. Hãy áp dụng quy tắc. Điều này nằm trong ý chí hay ở ngoài nó? Ở ngoài. Vậy hãy gạt nó đi.

Hãy bắt tay hành động nếu điều đó nằm trong khả năng của bạn, và đừng ngó quanh xem có ai để ý không. Đừng mong đợi nền Cộng hòa của Platon; hãy hài lòng nếu điều nhỏ nhất diễn ra tốt đẹp.

Họ chẳng biết gì về vương quốc lớn lao ngang với bầu trời ấy. Cai trị chính mình là quyền cai trị cao nhất. Hãy để nó dạy tôi Công lý thiêng liêng đến nhường nào – luôn quan tâm đến điều tốt cho người khác.

Người ấy đã can đảm chịu bản án. Điều đó nằm trong ý chí. Đó là một điều thiện. Con trai bạn đã chết. Chuyện gì đã xảy ra? Con trai bạn đã chết. Không hơn. Phần còn lại là do chính bạn thêm vào.