Danh ngôn Khắc kỷ về nỗi sợ và lo âu

Rời bỏ cuộc đời này, nếu có các vị thần, thì chẳng có gì đáng sợ – các ngài sẽ không đẩy bạn vào điều ác. Còn nếu các vị thần không tồn tại hay chẳng bận tâm, thì sống không có thần linh, không có Thiên ý, nào có nghĩa lý gì?

Không gì khốn khổ hơn nỗi lo âu về những gì tương lai sẽ mang đến. Tâm trí bất an của chúng ta chao đảo vì nỗi sợ không rõ nguyên do. Làm sao tránh được điều này? Bằng cách đừng để đời mình cứ vươn mãi về phía trước, mà thu nó về với chính nó.

Trong những hoàn cảnh như thế, con người nên chuẩn bị sẵn điều gì? Điều này: cái gì là của tôi và cái gì không phải, cái gì được phép và cái gì không. Tôi phải chết. Vậy tôi phải vừa chết vừa than khóc sao? Tôi phải bị xiềng xích. Tôi cũng phải than khóc vì điều đó sao?

Lý trí dẫn dắt không đòi hỏi chất liệu cố định. Nó biến chính điều cản trở thành chất liệu cho mình, như lửa bén vào những gì rơi xuống. Điều có thể dập tắt một ngọn lửa nhỏ lại nuôi ngọn lửa mạnh và khiến nó bốc cao hơn.

Vượt biển hay chuyển từ thành phố này sang thành phố khác thì có ích gì? Nếu muốn bỏ lại phiền muộn, bạn không cần một nơi chốn khác, mà cần một con người khác nơi chính mình. Dù chọn xứ sở nào, bạn cũng mang theo con người của mình.

Có ai ngăn tôi ra đi với nụ cười, với niềm vui, với lòng mãn nguyện không? Bạn sẽ xiềng xích tôi ư? Tôi, bị xiềng xích sao? Bạn có thể xiềng chân tôi, nhưng ngay cả Zeus cũng không thể khuất phục ý chí của tôi.

Hãy như mỏm đá nơi sóng không ngừng vỗ vào – nó đứng vững và chế ngự dòng nước. Tôi bất hạnh vì chuyện này đã xảy ra ư? Không phải vậy – đúng hơn là hạnh phúc, vì tôi vẫn không đau khổ, chẳng bị hiện tại đè bẹp, cũng chẳng bị tương lai đè bẹp.

Những nỗi khổ của bạn, chừng nào bạn còn mang theo nguyên nhân của chúng, sẽ còn bào mòn bạn trên khắp đất liền và biển cả. Chạy trốn thì có ích gì? Điều bạn đang chạy trốn nằm ngay trong bạn.

Bạo chúa sẽ xiềng – cái gì? Đôi chân. Hắn sẽ chém – cái gì? Cái cổ. Điều gì hắn không bao giờ xiềng được hay tước đi được? Ý chí. Vì thế người xưa đã dạy: Hãy biết chính mình. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ, rồi tiến dần tới những việc lớn hơn.

Nếu các vị thần có quyền năng, sao không cầu xin các ngài ban cho bạn năng lực không sợ điều bạn đang sợ, không ham muốn điều bạn đang ham muốn, thay vì cầu xin cho sự việc xảy ra hay không xảy ra?

Ai chờ đợi hình phạt thì đã nhận lấy nó; ai đáng bị phạt thì luôn chờ đợi nó. Nơi lương tâm xấu xa, đôi khi có thể có được sự an toàn, nhưng không bao giờ có sự thanh thản – vì người ta tưởng rằng dù giờ chưa bị bắt, chẳng bao lâu nữa cũng có thể bị bắt.

Chính quan niệm của bạn làm bạn bất an. Khi bạo chúa dọa xiềng chân bạn, người coi trọng đôi chân sẽ van xin thương xót. Còn người coi trọng ý chí của mình thì nói: nếu ngài thấy hợp ý, cứ xiềng đi.

Không điều gì xảy đến với bạn mà tự nhiên lại không cho bạn sức gánh chịu. Cùng điều ấy xảy đến với người khác, và người ấy vẫn đứng vững. Thật đáng hổ thẹn khi sự thiếu hiểu biết lại mạnh hơn sự khôn ngoan.

Ai đã chuẩn bị từ lâu cho một hiểm nguy sẽ dũng cảm đối mặt với nó; ai đã tập luyện trước gian khổ sẽ chịu đựng được nó. Ngược lại, người không chuẩn bị sẽ hoảng loạn trước cả rắc rối nhỏ nhất. Hãy lo sao cho không điều gì có thể khiến bạn bất ngờ.

Thượng Đế nói: hãy chứng tỏ bạn đã rèn luyện đúng cách, đã vâng lời người huấn luyện, đã ăn uống như lẽ phải. Vậy mà khi đến lúc, bạn lại tỏ ra yếu đuối sao? Giờ là lúc của cơn sốt. Hãy chịu đựng nó cho tốt.

Đừng làm mình bất an khi nghĩ đến toàn bộ cuộc đời mình. Vào mỗi dịp, hãy hỏi: trong chuyện này có gì là không thể chịu đựng, vượt quá sức gánh vác? Bạn sẽ hổ thẹn khi phải thừa nhận.

Có một câu nói của triết gia Posidonius của chúng ta – đừng bao giờ coi mình an toàn chỉ vì tình cờ đang cầm vũ khí của Fortuna; hãy chiến đấu bằng vũ khí của chính mình.

Nếu điều gì bên ngoài làm bạn đau khổ, thì không phải điều ấy làm bạn bất an, mà là phán đoán của chính bạn về nó. Và bạn có thể xóa bỏ phán đoán ấy ngay bây giờ.

Hãy rèn mình để tránh cả hai – nỗi sợ điều này, lòng ham muốn điều kia. Hãy đảo ngược lối chiến đấu thông thường: lùi khỏi những gì cám dỗ bạn, và đứng lên đối mặt với những gì lao vào bạn.

Hãy cứ tiến bước, và bạn sẽ thấy có những nỗi kinh hoàng mất đi sức mạnh chính vì chúng từng gây ra quá nhiều sợ hãi. Không điều xấu nào là lớn nếu nó đến sau cùng. Cái chết chỉ đáng sợ nếu nó nấn ná – mà khi đã đến, nó chẳng ở lại.

Cái chết cứ thử thách tôi hết lần này đến lần khác ư? Cứ để nó làm vậy. Tôi cũng đã thử thách cái chết chừng ấy lần. Từ khi nào? Từ rất lâu trước khi tôi ra đời. Cái chết là sự không tồn tại, và tôi đã biết không tồn tại là gì.

Chẳng phải bạn sẽ gọi là kẻ dại nhất đời người tin rằng ngọn đèn khi tắt lại khốn khổ hơn trước khi được thắp lên sao? Chúng ta, những con người phàm, được thắp lên rồi lại tắt đi. Ở hai bên khổ đau là bình yên sâu thẳm.