← ปรัชญาสโตอิกDawnstone

ปรัชญาสโตอิกคือการเก็บกดอารมณ์จริงหรือ?

ไม่ใช่ ชาวสโตอิกไม่ได้สอนให้คนเก็บกดหรือซ่อนสิ่งที่ตนรู้สึก พวกเขาสอนว่าอารมณ์ที่เจ็บปวดที่สุดของเราตั้งอยู่บนการตัดสิน (ว่าบางสิ่งเลวร้าย ว่าเราควรได้รับบางอย่าง หรือว่าเรื่องนี้เกินจะทน) และการตัดสินนั้นตรวจสอบได้ เป้าหมายไม่ใช่การรู้สึกให้น้อยลง แต่คือคำตัดสินที่ผิดให้น้อยลง

ความสับสนมาจากการใช้คำในชีวิตประจำวัน เมื่อบอกว่าใครสักคน “สโตอิก” คนมักหมายถึงการทนเจ็บด้วยสีหน้าเรียบเฉย แต่ปรัชญาสโตอิกในฐานะสำนักคิดเป็นคำอธิบายว่าอารมณ์ก่อตัวขึ้นอย่างไร และแท้จริงแล้วใกล้กับสิ่งที่ตรงข้ามกับการเก็บกดมากกว่า

ชาวสโตอิกหมายถึงอะไรเมื่อพูดถึง “อารมณ์ที่ครอบงำ”?

คำกรีกที่ชาวสโตอิกใช้คือพาเธ (pathē) ซึ่งในที่นี้แปลว่า “อารมณ์ที่ครอบงำ” คำนี้ไม่ได้หมายถึงความรู้สึกโดยทั่วไป แต่หมายถึงความปั่นป่วนชนิดหนึ่งโดยเฉพาะ คือแรงกระตุ้นที่พุ่งเลยเหตุผลไป เพราะตั้งอยู่บนการตัดสินที่ผิดว่าอะไรดีหรือเลว พวกเขาจัดอารมณ์ที่ครอบงำไว้ในสี่หมวด ได้แก่ ความทุกข์ใจ ความกลัว ความอยาก และความเพลิดเพลินในความหมายของความลิงโลด (ไดโอจีนีส ลาเอร์ติอุส VII.110–111)

ควบคู่กันนั้นพวกเขาบรรยายถึงยูพาเธไย (eupatheiai) หรือ “ความรู้สึกที่ดี” ได้แก่ ความปีติ ความระมัดระวัง และความปรารถนาที่มีเหตุผล (ไดโอจีนีส ลาเอร์ติอุส VII.116 และซิเซโร ข้อถกเถียงที่ทัสคูลุม IV.12–14) ผู้มีปัญญาไม่ได้ควรว่างเปล่า แต่ควรรู้สึกสิ่งเหล่านี้อย่างมั่นคง เพราะตั้งอยู่บนการตัดสินที่ถูกต้อง เซเนกากล่าวไว้อย่างตรงไปตรงมา

จงพิจารณาสิ่งนี้ ปัญญาให้ความปีติที่ไม่ขาดและไม่สิ้นสุด จิตใจของผู้มีปัญญาเป็นดั่งฟากฟ้าเหนือดวงจันทร์ ที่ซึ่งความสงบอันไม่ขาดตอนครอบครองอยู่ จงแสวงหาปัญญา ความปีติไม่เคยจากผู้มีปัญญาไป
เซเนกา จดหมาย LIX.1

ดังนั้นเมื่อมาร์คัส ออเรลิอัสเขียนว่า “จิตใจที่เป็นอิสระจากอารมณ์ที่ครอบงำคือป้อมปราการ” (เมดิเทชันส์ VIII.48) เขาหมายถึงอิสระจากความปั่นป่วนชนิดนั้นโดยเฉพาะ ไม่ใช่อิสระจากความใส่ใจ ในเล่มแรกของ “เมดิเทชันส์” เขาขอบคุณเซกซ์ตุสผู้เป็นครู ที่แสดงให้เห็นวิธีเป็นคนที่ “ปราศจากอารมณ์ที่ครอบงำโดยสิ้นเชิง และในขณะเดียวกันก็เปี่ยมด้วยความรักใคร่” (เมดิเทชันส์ I.9 แปลจากภาษากรีก)

ชาวสโตอิกรู้สึกโกรธและกลัวบ้างไหม?

รู้สึก และพวกเขาก็บอกไว้เช่นนั้น “ว่าด้วยความโกรธ” ของเซเนกาให้คำอธิบายที่ชัดที่สุด ในตอนต้นของเล่ม II เขาถามว่าความโกรธเริ่มขึ้นเอง หรือเริ่มได้ก็ต่อเมื่อจิตใจเห็นชอบ และตอบว่าต้องมีการเห็นชอบ (ว่าด้วยความโกรธ II.1) ก่อนการเห็นชอบยังมีอีกสิ่งหนึ่ง คืออาการสะดุ้งที่ไม่ได้เกิดจากเจตนา ตัวอย่างที่เขายกคือ อาการสั่นเมื่อน้ำเย็นสาดใส่ ขนลุกเมื่อได้ยินข่าวร้าย หน้าแดงเมื่อได้ยินคำหยาบโลน และเวียนศีรษะเมื่อมองลงมาจากที่สูง (ว่าด้วยความโกรธ II.2) ความเคลื่อนไหวขั้นแรกเหล่านี้ ซึ่งภายหลังเรียกกันว่าโพรพาเธไย (propatheiai) เกิดขึ้นกับทุกคน จิตใจเป็นฝ่ายรับ ไม่ใช่ฝ่ายก่อ (ว่าด้วยความโกรธ II.3)

ความเคลื่อนไหวขั้นแรกไม่ได้เกิดจากเจตนา เป็นเพียงการเตรียมตัวของอารมณ์ที่ครอบงำ คล้ายคำขู่อย่างหนึ่ง ขั้นที่สองมาพร้อมการเห็นชอบ แม้ยังไม่ดื้อดึง… ขั้นที่สามอยู่นอกการควบคุมแล้ว ต้องการแก้แค้นไม่ใช่เมื่อสมควร แต่ไม่ว่าจะต้องแลกด้วยอะไร และได้โค่นเหตุผลลงแล้ว
เซเนกา ว่าด้วยความโกรธ II.4.1 (แปลจากภาษาละติน)

จดหมายของเขากล่าวถึงประเด็นเดียวกันด้วยน้ำเสียงที่นุ่มนวลกว่า

นี่ไม่ใช่ความกลัว แต่เป็นความรู้สึกตามธรรมชาติที่เหตุผลขับไล่ออกไปไม่ได้ ด้วยเหตุนี้แม้คนกล้าที่พร้อมหลั่งเลือดของตัวเอง ก็ทนเห็นเลือดของผู้อื่นไม่ได้
เซเนกา จดหมาย LVII.1

การฝึกแบบสโตอิกอยู่ในช่องว่างระหว่างความเคลื่อนไหวขั้นแรกกับขั้นที่สอง อาการสะดุ้งไม่ใช่ความล้มเหลวทางศีลธรรม ปัญหาเริ่มขึ้นเมื่อเราเห็นชอบกับมันโดยไม่มองให้ดีก่อน

เอพิคเตตัสกล่าวถึงภาพที่ปรากฏในใจว่าอย่างไร?

เอพิคเตตัสทำให้แนวคิดนี้อยู่ในรูปที่คนยกมาอ้างมากที่สุด

สิ่งที่รบกวนผู้คนไม่ใช่สิ่งต่างๆ แต่เป็นการตัดสินที่พวกเขามีต่อสิ่งเหล่านั้น
เอพิคเตตัส เอนคิริเดียน 5 (แปลจากภาษากรีก)

ภาพที่ปรากฏในใจ (phantasia) คือวิธีที่สิ่งหนึ่งแสดงตัวต่อเราเป็นครั้งแรก เขาดูหมิ่นฉัน ฉันกำลังจะล้มเหลว นี่คือหายนะ เอพิคเตตัสไม่ได้ขอให้คุณปฏิเสธภาพนั้นหรือแสร้งว่าไม่เจ็บ เขาขอให้ถือว่ามันเป็นข้อกล่าวอ้างที่ยังไม่ได้ตรวจสอบ ในบทเปิดของ “เอนคิริเดียน” เขาบอกศิษย์ให้พูดกับภาพในใจที่รุนแรงทุกภาพว่า “นี่เป็นเพียงภาพที่ปรากฏในใจ ไม่ใช่สิ่งที่ภาพนั้นอ้างว่าเป็นเลย” (เอนคิริเดียน 1.5) แล้วจึงถามว่าเรื่องนั้นอยู่ในอำนาจของตนหรือไม่ ใน “บทสนทนา” เขาบรรยายท่าทีเดียวกันว่าเป็นการขอให้ภาพในใจรอสักครู่ เพื่อจะได้เห็นว่ามันคืออะไรก่อนจะตามมันไป (บทสนทนา II.18)

มาร์คัส ออเรลิอัสหมายความว่าอย่างไรเมื่อพูดถึงการไม่หวั่นไหว?

มาร์คัสเขียน “เมดิเทชันส์” ถึงตนเอง ส่วนมากเขียนระหว่างการศึก และเขากลับมาที่แนวคิดเดียวในหลายรูปแบบ

หากคุณเจ็บปวดเพราะสิ่งภายนอกใด สิ่งนั้นไม่ได้รบกวนคุณ แต่เป็นการตัดสินของคุณเองต่อสิ่งนั้น และคุณมีอำนาจที่จะลบการตัดสินนั้นทิ้งได้เดี๋ยวนี้
มาร์คัส ออเรลิอัส เมดิเทชันส์ VIII.47
อ่านเพิ่มเติมเรื่องการตัดสินและจิตใจ →

เขายอมรับว่าเจ็บปวด สิ่งที่เขาปฏิเสธคือก้าวที่เกินมา คือคำตัดสินว่าสิ่งนั้นได้ทำร้ายเขาแล้ว “ลบการตัดสินนั้นทิ้ง” ไม่ได้แปลว่าให้หยุดรู้สึก แต่แปลว่าให้หยุดเติม ในเรื่องความโกรธ เขาได้ข้อสรุปที่ผู้อ่านหลายคนคาดไม่ถึง

ยามโกรธพลุ่งพล่าน จงจำไว้ว่าการหวั่นไหวไปตามอารมณ์ที่ครอบงำไม่ใช่ความเข้มแข็ง ความสุภาพและความอ่อนโยนเข้ากับธรรมชาติของมนุษย์มากกว่า และกล้าหาญกว่า
มาร์คัส ออเรลิอัส เมดิเทชันส์ XI.18
อ่านเพิ่มเติมเรื่องความโกรธและคนอื่น →

สำหรับมาร์คัส สิ่งที่ตรงข้ามกับความเดือดดาลไม่ใช่ความเย็นชา แต่คือความอ่อนโยน

สิ่งที่ปรัชญาสโตอิกไม่ได้เป็น

ปรัชญาสโตอิกไม่ใช่การเก็บกด การเก็บกดคือการเก็บการตัดสินไว้แล้วซ่อนการแสดงออก คุณยังเชื่อว่าคำดูหมิ่นนั้นทำให้วันทั้งวันพังไป เพียงแต่ไม่แสดงให้เห็น ท่าทีแบบสโตอิกไปอีกทางหนึ่ง คุณตั้งคำถามกับการตัดสิน แล้วปล่อยให้การแสดงออกเป็นไปตามสิ่งที่คุณเชื่อจริงๆ หลังจากนั้น กรามที่ขบแน่นเหนือคำตัดสินที่ยังไม่ได้ตรวจสอบไม่ใช่ปรัชญาสโตอิก เป็นเพียงความตึงเครียด

ปรัชญาสโตอิกไม่ใช่ความเย็นชา เมื่อเขียนถึงเพื่อนที่เพิ่งสูญเสียลูกชายวัยเยาว์ เซเนกาไม่ได้ห้ามความโศกเศร้า เขาขอเพียงว่าอย่าขยายความโศกนั้นเพื่อให้ผู้อื่นเห็น

อย่าเติมสิ่งใดลงในความโศกเศร้าตามธรรมชาติ และอย่าขยายมันด้วยการเลียนแบบสิ่งที่ผู้อื่นทำ การแสดงความโศกเรียกร้องจากเรามากกว่าตัวความโศกเอง น้อยคนนักที่เศร้าเมื่อไม่มีใครมองอยู่
เซเนกา จดหมาย XCIX.1

และปรัชญาสโตอิกก็ไม่ใช่ความไม่ยี่หระต่อความเจ็บปวด ในจดหมายอีกฉบับ เซเนกาถามว่าผู้มีปัญญารู้สึกเจ็บปวดหรือไม่ และตอบว่ารู้สึก เพราะ “ไม่มีคุณธรรมใดของมนุษย์ที่ปลดความรู้สึกทิ้งไปได้” (จดหมายถึงลูซิลิอุส LXXXV) สิ่งที่ผู้มีปัญญาไม่เติมลงไปคือความกลัว

แบบฝึกสั้นๆ

ใช้เวลาไม่ถึงหนึ่งนาที ลองกับเรื่องเล็กๆ ก่อน รถไฟมาสาย ข้อความห้วนๆ หรือกาแฟที่หก

  1. 1สังเกตความเคลื่อนไหวขั้นแรก

    ความร้อนวูบ อกที่แน่นขึ้น ท้องที่วูบลง อย่าเถียงกับมัน เซเนกาบอกว่าสิ่งนี้เกิดกับทุกคน (ว่าด้วยความโกรธ II.2)

  2. 2เรียกภาพในใจว่าภาพในใจ

    พูดในใจว่า “นี่เป็นเพียงภาพที่ปรากฏในใจ ไม่ใช่ตัวสิ่งนั้นเอง” (เอนคิริเดียน 1.5) แล้วบอกออกมาเป็นคำพูด ฉันกำลังบอกตนเองว่าเกิดอะไรขึ้นกันแน่?

  3. 3หาคำตัดสินให้เจอ

    มองหาคำที่ก่อความเสียหาย พังหมดแล้ว ไม่ยุติธรรม ทนไม่ไหว ควรจะ ถามว่าคำนั้นจริงหรือไม่ และเรื่องนั้นอยู่ในอำนาจของคุณหรือไม่

  4. 4เลือกการกระทำถัดไป

    หากความรู้สึกยังอยู่ ก็ปล่อยให้อยู่ ลงมือทำสิ่งที่เป็นหน้าที่ของคุณ ตอบอย่างสงบ รอ หรือปล่อยมันไป

  5. 5ทบทวนตอนกลางคืน

    เซเนกาเล่าว่าเขาทบทวนทั้งวันของตนทุกเย็น โดยไม่ซ่อนสิ่งใดจากตนเอง (ว่าด้วยความโกรธ III.36) บรรทัดเดียวที่ซื่อตรงก็เพียงพอ

คำถามที่ผู้คนมักถาม

ปรัชญาสโตอิกคือการเก็บกดอารมณ์จริงหรือ?

ไม่ใช่ ปรัชญาสโตอิกสอนว่าอารมณ์ที่เจ็บปวดที่สุดขึ้นอยู่กับการตัดสิน เช่น การตัดสินว่าบางสิ่งเลวร้ายหรือเกินจะทน และการตัดสินเหล่านั้นตรวจสอบได้ การเก็บกดซ่อนความรู้สึกไว้ขณะที่ยังเก็บการตัดสินเบื้องหลังเอาไว้ ส่วนการฝึกแบบสโตอิกตั้งคำถามกับการตัดสินนั้นแทน

ชาวสโตอิกเชื่อในการรู้สึกปีติหรือไม่?

เชื่อ นอกจากอารมณ์ที่ครอบงำสี่อย่าง (ความทุกข์ใจ ความกลัว ความอยาก และความลิงโลด) พวกเขายังบรรยายถึงความรู้สึกที่ดีสามอย่าง หรือยูพาเธไย (eupatheiai) ได้แก่ ความปีติ ความระมัดระวัง และความปรารถนาที่มีเหตุผล (ไดโอจีนีส ลาเอร์ติอุส VII.116) ผู้มีปัญญาควรรู้สึกสิ่งเหล่านี้อย่างมั่นคง

คำว่า “สโตอิก” ที่ใช้กันทั่วไปต่างจากปรัชญาสโตอิกอย่างไร?

ในการใช้ทั่วไป “สโตอิก” หมายถึงการอดทนต่อความยากลำบากโดยไม่แสดงความรู้สึก ส่วนปรัชญาสโตอิกเป็นปรัชญาโบราณว่าด้วยวิธีที่การตัดสินก่อรูปอารมณ์ ปรัชญานี้ไม่ได้ขอให้คุณทำหน้าเรียบเฉย แต่ขอให้ตรวจสอบคำตัดสินที่อยู่เบื้องหลังความรู้สึก

ร้องไห้ได้ไหม หากฝึกปรัชญาสโตอิกอยู่?

ได้ เซเนกาเรียกปฏิกิริยาบางอย่างว่าความรู้สึกตามธรรมชาติที่เหตุผลขับไล่ออกไปไม่ได้ (จดหมาย LVII) และในเรื่องความโศกเศร้า เขาขอเพียงว่าอย่าเติมสิ่งใดลงในความโศกเศร้าตามธรรมชาติ (จดหมาย XCIX)

อะพาเธีย (apatheia) ของสโตอิกหมายถึงอะไร?

หมายถึงอิสระจากพาเธ (pathē) คือความปั่นป่วนที่ตั้งอยู่บนการตัดสินที่ผิด ไม่ได้หมายถึงการไม่มีความรู้สึก มาร์คัส ออเรลิอัสชื่นชมครูผู้ปราศจากอารมณ์ที่ครอบงำโดยสิ้นเชิง และในขณะเดียวกันก็เปี่ยมด้วยความรักใคร่ (เมดิเทชันส์ I.9)

อ่านต่อ

แบบฝึก 5 นาที

เริ่มต้นด้วยเจ็ดเช้า

ข้อคิดสโตอิกวันละหนึ่งข้อตลอดหนึ่งสัปดาห์ เรียงลำดับไว้อย่างตั้งใจ พร้อมสิ่งหนึ่งให้ลองทำในแต่ละวัน ไม่มีค่าใช้จ่าย จากนั้นคุณตัดสินใจเองว่าจะอ่านต่อหรือไม่

อีเมลเจ็ดฉบับ แล้วจะไม่มีอะไรส่งไปอีกเว้นแต่คุณขอเอง ไม่ติดตาม ไม่แชร์ข้อมูล ไม่ว่าเมื่อใด

ข้อคิดสโตอิกหนึ่งข้อบนหน้าจอล็อคของคุณทุกเช้า ฟรี