Danh ngôn Khắc kỷ về phán đoán, nhận thức và tâm trí

Bất cứ ai làm hại tôi cũng cùng chung một trí tuệ, cùng một phần thần tính. Không ai có thể gán điều xấu xa lên tôi. Tôi không thể bị đồng loại của mình làm hại, và tôi cũng không thể ghét họ.

Mỗi ngày, mỗi giờ đều phơi bày sự nhỏ nhoi của chúng ta – thêm một bằng chứng rằng ta đã quên mất mình mong manh đến đâu. Khi ta toan tính cho muôn đời sau, những khoảnh khắc ấy buộc ta ngoái nhìn lại, nơi Thần Chết đang chờ.

Chính quan niệm của bạn làm bạn bất an. Khi bạo chúa dọa xiềng chân bạn, người coi trọng đôi chân sẽ van xin thương xót. Còn người coi trọng ý chí của mình thì nói: nếu ngài thấy hợp ý, cứ xiềng đi.

Hãy nhìn cái chết tự thân nó. Hãy gạt bỏ những hình ảnh mà trí tưởng tượng thêm vào. Bạn sẽ thấy nó chẳng là gì khác ngoài một hoạt động của tự nhiên. Sợ một hoạt động của tự nhiên là điều trẻ con.

“Này Meliboeus, hãy ghép cây lê ngay đi; hãy trồng nho cho thẳng hàng.” Thế nhưng thật dại dột biết bao khi sắp đặt đời mình như thể nắm trong tay ngày mai. Thật điên rồ biết bao khi vạch những kế hoạch xa xôi cho một tương lai chẳng ai làm chủ.

Khởi đầu của triết học là ý thức về sự yếu kém của chính mình trước những điều thiết yếu. Chúng ta không sinh ra với hiểu biết bẩm sinh nào về hình học hay âm nhạc. Chúng ta học chúng qua rèn luyện có phương pháp, và người không biết thì không tự nhận là mình biết.

Mọi thứ thuộc về thân xác là dòng chảy. Mọi thứ thuộc về tâm hồn là giấc mộng và làn hơi. Cuộc đời là chiến trận và một chuyến lưu lại nơi đất khách. Sau danh vọng là quên lãng. Điều gì có thể dẫn lối cho con người? Chỉ một điều: triết học.

Vượt biển hay chuyển từ thành phố này sang thành phố khác thì có ích gì? Nếu muốn bỏ lại phiền muộn, bạn không cần một nơi chốn khác, mà cần một con người khác nơi chính mình. Dù chọn xứ sở nào, bạn cũng mang theo con người của mình.

Đây là khởi đầu của triết học: nhận ra con người bất đồng với nhau ra sao, truy tìm nguyên nhân, ngờ vực những gì chỉ là vẻ bề ngoài, và khám phá ra một chuẩn mực nào đó – như chúng ta đã tìm ra chiếc cân để đo trọng lượng và cây thước thợ để phân biệt thẳng với cong.

Giờ bạn phải thấy mình thuộc về toàn thể nào, và rằng một giới hạn thời gian đã được định sẵn cho bạn. Nếu bạn không dùng nó để xua tan mây mù khỏi tâm trí, nó sẽ trôi qua, và sẽ không bao giờ trở lại.

Những nỗi khổ của bạn, chừng nào bạn còn mang theo nguyên nhân của chúng, sẽ còn bào mòn bạn trên khắp đất liền và biển cả. Chạy trốn thì có ích gì? Điều bạn đang chạy trốn nằm ngay trong bạn.

Sống giữa những người mơ hồ đến thế về điều gì làm họ khổ và vì sao, thật đáng để luôn tự quan sát mình. Tôi có phải một trong số họ không? Tôi có cư xử như một người khôn ngoan và điều độ không?

Nếu bạn làm điều đang ở trước mặt, theo lý trí với sự nghiêm túc, mạnh mẽ và bình thản – giữ cho con người bên trong mình trong sạch như thể phải trả lại nó ngay bây giờ – không trông đợi gì, không sợ hãi gì, nói mỗi lời với niềm xác tín: bạn sẽ sống tốt.

Có ai thực sự bắt tay vào làm mà thấy những việc này phụ lòng mình? Có khi nào chúng không trở nên dễ dàng hơn khi bắt tay vào làm? Không phải vì khó khăn mà ta thiếu tự tin; chính vì thiếu tự tin mà khó khăn nảy sinh.

Nếu một người đặt lợi ích của mình cùng chỗ với sự thánh thiện, điều thiện và bạn bè, thì tất cả đều được giữ vững. Đặt lợi ích một nơi và công lý một nẻo, mọi thứ sẽ sụp đổ dưới sức nặng ấy.

Điều còn lại riêng có ở người tốt: bằng lòng với những gì xảy đến, và với sợi chỉ số phận đã se cho mình. Không làm ô uế thần tính được gieo trong lồng ngực, mà gìn giữ nó an nhiên, không nói điều gì trái với sự thật.

Dù một người giữ mồm giữ miệng và chỉ thổ lộ với một người nghe, chẳng bao lâu cũng kéo theo cả đám đông – một khi điều bí mật trở thành chuyện thiên hạ bàn tán. Bình yên trong tâm hồn trước hết được xây trên việc không làm điều sai.

Người không biết mình là ai, điều gì đúng hay sai, điều gì tốt hay xấu, thì không thể ham muốn hay hành động đúng đắn. Người ấy bước đi như kẻ câm và mù, tưởng mình là ai đó.

Nếu bạn tìm thấy điều gì tốt hơn công lý, sự thật, sự điều độ và lòng can đảm – điều gì tốt hơn niềm mãn nguyện của tâm trí bạn trong những việc lý trí giúp bạn làm – hãy dốc cả tâm hồn hướng về nó.

Ai chờ đợi hình phạt thì đã nhận lấy nó; ai đáng bị phạt thì luôn chờ đợi nó. Nơi lương tâm xấu xa, đôi khi có thể có được sự an toàn, nhưng không bao giờ có sự thanh thản – vì người ta tưởng rằng dù giờ chưa bị bắt, chẳng bao lâu nữa cũng có thể bị bắt.

Việc của bậc hiền triết là sử dụng các ấn tượng thuận theo tự nhiên. Mọi tâm hồn đều tán thành điều thật, bác bỏ điều giả, và dè dặt trước điều chưa chắc chắn, hướng về điều thiện và tránh xa điều ác.

Mọi điều đẹp đẽ, dù theo cách nào, đều tự thân đẹp và trọn vẹn trong chính nó. Lời khen không phải là một phần của nó. Được khen ngợi chẳng khiến một vật tệ đi hay tốt lên.

Ai đã chuẩn bị từ lâu cho một hiểm nguy sẽ dũng cảm đối mặt với nó; ai đã tập luyện trước gian khổ sẽ chịu đựng được nó. Ngược lại, người không chuẩn bị sẽ hoảng loạn trước cả rắc rối nhỏ nhất. Hãy lo sao cho không điều gì có thể khiến bạn bất ngờ.

Hãy rèn luyện mỗi ngày. Mỗi sáng, hãy xem xét từng người, từng việc. Hãy áp dụng quy tắc. Điều này nằm trong ý chí hay ở ngoài nó? Ở ngoài. Vậy hãy gạt nó đi.