Chủ nghĩa Khắc kỷ có phải là kìm nén cảm xúc?
Không. Các nhà Khắc kỷ không dạy người ta kìm nén hay che giấu điều mình cảm thấy. Họ dạy rằng những cảm xúc đau đớn nhất của chúng ta dựa trên một phán đoán (rằng một điều gì đó thật khủng khiếp, rằng ta đáng được hưởng điều gì đó, hay rằng điều gì đó không thể chịu nổi) và phán đoán ấy có thể được xem xét. Mục tiêu không phải là cảm nhận ít đi, mà là bớt đi những lời phán xét sai lầm.
Sự nhầm lẫn đến từ cách nói thường ngày. Bảo ai đó “khắc kỷ” thường có nghĩa là họ chịu đau mà mặt không biến sắc. Còn chủ nghĩa Khắc kỷ, với tư cách một triết học, lại giải thích cảm xúc hình thành ra sao, và thực ra nó gần như ngược lại với việc dồn nén mọi thứ trong lòng.
Các nhà Khắc kỷ hiểu “dục vọng” là gì?
Từ Hy Lạp mà các nhà Khắc kỷ dùng là pathē, thường được dịch là “dục vọng” hay những cảm xúc mãnh liệt. Nó không có nghĩa là cảm xúc nói chung. Nó chỉ một kiểu xáo động cụ thể: một thôi thúc vượt quá lý trí vì dựa trên một phán đoán sai về điều gì là tốt hay xấu. Họ xếp các dục vọng vào bốn nhóm: buồn khổ, sợ hãi, thèm khát, và khoái lạc theo nghĩa hưng phấn quá độ (Diogenes Laertius VII.110–111).
Bên cạnh đó, họ mô tả eupatheiai, “những cảm xúc tốt”: niềm vui, sự thận trọng và mong muốn hợp lý (Diogenes Laertius VII.116; Cicero, Những cuộc tranh luận ở Tusculum IV.12–14). Người hiền triết không được cho là trống rỗng. Người ấy được cho là cảm nhận những điều này một cách vững vàng, vì chúng dựa trên những phán đoán đúng. Seneca nói điều này thật thẳng thắn:
Hãy suy ngẫm điều này: sự khôn ngoan mang lại một niềm vui không đứt đoạn, không cạn. Tâm trí bậc hiền triết như vòm trời phía trên mặt trăng, nơi bình yên không gián đoạn ngự trị. Hãy tìm kiếm sự khôn ngoan – niềm vui không bao giờ rời bỏ bậc hiền triết.
Vậy nên khi Marcus Aurelius viết rằng “Tâm trí không vướng dục vọng là một thành trì” (Suy tưởng VIII.48), ông muốn nói đến sự tự do khỏi kiểu xáo động cụ thể ấy, chứ không phải tự do khỏi sự quan tâm. Trong quyển thứ nhất của “Suy tưởng”, ông cảm ơn người thầy Sextus vì đã chỉ cho ông cách “hoàn toàn không vướng dục vọng mà đồng thời đầy yêu thương” (Suy tưởng I.9, dịch từ tiếng Hy Lạp).
Các nhà Khắc kỷ có cảm thấy giận dữ và sợ hãi không?
Có, và họ nói rõ điều đó. Tác phẩm “Bàn về cơn giận” của Seneca đưa ra lời giải thích rõ ràng nhất. Ở đầu quyển II, ông hỏi cơn giận tự nó khởi lên hay chỉ khởi lên khi tâm trí tán thành, và trả lời rằng nó cần sự tán thành (Bàn về cơn giận II.1). Trước sự tán thành còn có một điều khác: cú giật mình không chủ ý. Những ví dụ ông đưa ra là cái rùng mình khi bị tạt nước lạnh, sởn gai ốc khi nghe tin dữ, đỏ mặt trước lời lẽ tục tĩu, choáng váng khi nhìn xuống từ trên cao (Bàn về cơn giận II.2). Những chuyển động đầu tiên này, về sau được gọi là propatheiai, xảy ra với tất cả mọi người. Tâm trí chịu đựng chúng chứ không tạo ra chúng (Bàn về cơn giận II.3).
Chuyển động thứ nhất không do ý muốn: nó là một kiểu chuẩn bị cho dục vọng, một dạng đe dọa. Chuyển động thứ hai đến cùng sự tán thành, dù chưa phải sự tán thành ngoan cố… Chuyển động thứ ba đã vượt khỏi tầm kiểm soát: nó muốn báo thù không phải khi điều đó là đúng, mà bằng mọi giá, và nó đã lật đổ lý trí.
Những lá thư của ông nói cùng một điều với giọng nhẹ nhàng hơn:
Đó không phải nỗi sợ – đó là một cảm giác tự nhiên mà lý trí không thể xua đi. Vì thế ngay cả những người dũng cảm, sẵn sàng đổ máu của chính mình, cũng không chịu nổi khi nhìn máu người khác.
Thực hành Khắc kỷ diễn ra trong khoảng hở giữa chuyển động thứ nhất và chuyển động thứ hai. Cú giật mình không phải là một thất bại đạo đức. Rắc rối bắt đầu khi bạn tán thành nó mà không nhìn kỹ.
Epictetus nói gì về ấn tượng?
Epictetus đã cho ý tưởng này hình thức được trích dẫn nhiều nhất:
Không phải sự vật làm con người bất an, mà là phán đoán của họ về sự vật.
Ấn tượng (phantasia) là cách một điều gì đó hiện ra lúc đầu: anh ta xúc phạm tôi, tôi sẽ thất bại, đây là thảm họa. Epictetus không bảo bạn phủ nhận ấn tượng hay giả vờ rằng nó không đau. Ông bảo bạn xem nó như một khẳng định chưa được kiểm chứng. Ở chương mở đầu “Enchiridion”, ông dặn học trò hãy nói với mỗi ấn tượng gay gắt: “Bạn chỉ là một ấn tượng, hoàn toàn không phải là điều bạn trông có vẻ là” (Enchiridion 1.5), rồi tự hỏi việc ấy có nằm trong tầm kiểm soát của mình không. Trong “Đàm luận”, ông mô tả cùng bước ấy như việc đề nghị ấn tượng chờ một chút, để bạn thấy rõ nó là gì trước khi đi theo nó (Đàm luận II.18).
Marcus Aurelius muốn nói gì khi bảo đừng để mình bị xáo động?
Marcus viết “Suy tưởng” cho chính mình, phần lớn là trong những chiến dịch quân sự, và ông trở lại một ý tưởng dưới nhiều hình thức:
Nếu điều gì bên ngoài làm bạn đau khổ, thì không phải điều ấy làm bạn bất an, mà là phán đoán của chính bạn về nó. Và bạn có thể xóa bỏ phán đoán ấy ngay bây giờ.
Ông thừa nhận nỗi đau. Điều ông từ chối là bước thêm vào, lời phán xét rằng sự việc đã làm tổn hại mình. Câu “xóa bỏ phán đoán ấy” không có nghĩa là thôi cảm nhận. Nó có nghĩa là thôi thêm thắt. Về cơn giận, ông đi đến một kết luận mà nhiều người đọc không ngờ tới:
Khi cơn giận bùng lên, hãy nhớ: bị cảm xúc cuốn đi không phải là sức mạnh. Sự ôn hòa và dịu dàng hợp với bản tính con người hơn, và cũng can đảm hơn.
Với Marcus, điều ngược lại với cơn thịnh nộ không phải là sự lạnh lùng, mà là sự dịu dàng.
Chủ nghĩa Khắc kỷ không phải là gì?
Nó không phải là kìm nén. Kìm nén là giữ nguyên phán đoán và che giấu biểu hiện: bạn vẫn tin rằng lời xúc phạm đã phá hỏng ngày của mình, chỉ là bạn không để lộ ra. Bước đi Khắc kỷ chạy theo hướng ngược lại. Bạn chất vấn phán đoán, rồi để biểu hiện của mình đi theo điều bạn thực sự tin sau đó. Một hàm răng nghiến chặt trên một lời phán xét chưa được xem xét không phải là chủ nghĩa Khắc kỷ. Đó chỉ là căng thẳng.
Nó không phải là sự lạnh lùng. Khi viết về một người bạn vừa mất đứa con trai nhỏ, Seneca không cấm đau buồn. Ông chỉ xin đừng thổi phồng nỗi buồn ấy cho người khác xem:
Đừng thêm gì vào nỗi buồn tự nhiên, cũng đừng thổi phồng nó bằng cách bắt chước người khác. Màn trình diễn nỗi đau đòi hỏi ở ta nhiều hơn chính nỗi đau. Ít ai buồn khi không có ai nhìn.
Và nó không phải là sự thờ ơ trước nỗi đau. Trong một lá thư khác, Seneca hỏi liệu người hiền triết có thấy đau không, và trả lời rằng có, vì “không đức hạnh nào của con người tước bỏ được cảm giác” (Thư gửi Lucilius LXXXV). Điều người hiền triết không thêm vào là nỗi sợ.
Thực hành điều này mỗi ngày như thế nào?
Việc này chỉ mất chưa đến một phút. Hãy thử trước với những chuyện nhỏ: chuyến tàu đến muộn, một tin nhắn cộc lốc, ly cà phê bị đổ.
- 1Nhận ra chuyển động đầu tiên.
Cảm giác nóng bừng, lồng ngực thắt lại, bụng như hẫng xuống. Đừng tranh cãi với nó. Seneca nói nó đến với tất cả mọi người (Bàn về cơn giận II.2).
- 2Gọi ấn tượng đúng tên của nó.
Hãy thầm nói: “Bạn chỉ là một ấn tượng, không phải chính sự việc” (Enchiridion 1.5). Rồi diễn đạt thành lời: chính xác thì tôi đang tự nói với mình điều gì đã xảy ra?
- 3Tìm ra lời phán xét.
Hãy tìm từ ngữ đang gây tổn thương: tan nát, bất công, không chịu nổi, lẽ ra phải. Hỏi xem nó có đúng không, và việc ấy có nằm trong tầm kiểm soát của bạn không.
- 4Chọn hành động tiếp theo.
Nếu cảm xúc vẫn còn, hãy để nó ở đó. Hãy làm phần việc của mình: trả lời bình tĩnh, chờ đợi, hoặc buông bỏ.
- 5Nhìn lại vào buổi tối.
Seneca kể rằng mỗi tối ông xem lại cả ngày của mình mà không giấu bản thân điều gì (Bàn về cơn giận III.36). Một dòng thành thật là đủ.
